سامانه سمات، یا سامانه متمرکز اطلاعات تسهیلات و تعهدات، یکی از ستونهای اصلی نظارت بانکی در ایران است. این سامانه مانند یک مخزن داده سراسری عمل میکند که تمام ارتباطات مالی افراد با بانکها از وام و اقساط گرفته تا ضمانتنامهها و تعهدات اعتباری در آن ثبت میشود. بانک مرکزی با ایجاد این سامانه تلاش کرده است تصویر واحدی از وضعیت اعتباری هر فرد ارائه دهد تا بانکها هنگام پرداخت وام سردرگم نباشند و تصمیمگیری آنها بر اساس داده واقعی صورت گیرد. بههمین دلیل، سمات را میتوان «پرونده اعتباری رسمی» هر فرد در نظام بانکی دانست؛ پروندهای که نه قابل دستکاری است نه وابسته به برداشت شخصی کارمندان بانک.
سمات چگونه به بانکها در تشخیص ریسک کمک میکند؟
نخستین نقشی که سمات در فرآیند اعتبارسنجی ایفا میکند، شفاف کردن عملکرد گذشته وامگیرنده است. بانکها با مراجعه به این سامانه متوجه میشوند که فرد در وامهای قبلی چقدر منظم، دقیق و قابلاعتماد بوده است. اگر در گزارش سمات مشخص شود که اقساط همیشه بهموقع پرداخت شده و هیچ سابقه بدهی معوق وجود ندارد، متقاضی در دسته مشتریان کمریسک قرار میگیرد و معمولاً با شرایط بسیار سادهتری مثل ضامن کمتر یا مبلغ بالاتر روبهرو میشود. اما اگر گزارش نشان دهد فرد چند بار دیرکرد داشته یا هنوز بخشی از بدهیهایش تسویه نشده، بانک او را مشتری پرریسک میداند و ممکن است از ارائه وام صرفنظر کند یا شرایط دریافت را سختتر کند.
نقش سمات در تعیین سقف وام و ظرفیت اعتباری
اعتبارسنجی تنها به گذشته فرد نگاه نمیکند؛ مسئله مهمتر این است که فرد در حال حاضر چه میزان بدهی دارد و چه مقدار از ظرفیت اعتباری خود را مصرف کرده است. سامانه سمات با گردآوری اطلاعات تمام بانکها در یک نقطه، به بانکها نشان میدهد متقاضی وام چه میزان تسهیلات فعال دارد و آیا توانایی بالفعل او برای بازپرداخت وام جدید کافی است یا نه. اگر فرد قبلاً چند وام سنگین گرفته باشد یا قسطهای متعددی پرداخت کند، ظرفیت اعتباری او پایین محسوب میشود و بانک نمیتواند مبلغ زیادی به او اختصاص دهد. از این جهت، سمات نقشی شبیه به چراغ راهنما دارد و وضعیت امروز مشتری را دقیق و بدون ابهام نشان میدهد.
اهمیت ثبت ضمانتها و تعهدات غیرمستقیم
یکی از بخشهای کمتر شناختهشده اما بسیار اثرگذار در سامانه سمات، ثبت ضمانتهاست. بسیاری از افراد تصور میکنند اگر ضامن وام دیگری شوند، این موضوع تنها به دریافتکننده وام مربوط است؛ درحالیکه از نگاه سامانه سمات، ضمانت نیز یک تعهد مالی است. معنای این موضوع آن است که اگر شخصی ضامن چند وام باشد، ظرفیت اعتباری او برای گرفتن وام جدید کاهش مییابد، زیرا بانک او را مسئول بخشی از بدهی دیگران نیز میداند. ارزیابی این تعهدات غیرمستقیم نقش مهمی در مدیریت ریسک دارد و به بانکها کمک میکند تصویر واقعیتری از توان پرداخت مشتری داشته باشند.
سمات و نقش آن در نظمدهی به نظام بانکی
هدف سمات تنها کمک به بانکها نیست؛ این سامانه در سطح کلان به بانک مرکزی امکان میدهد رفتار اعتباری جامعه را پایش کند، میزان معوقات را اندازه بگیرد، و سیاستهای اعتباری کشور را بر اساس داده دقیق تنظیم کند. این شفافیت باعث میشود فرآیند اعطای وام در کشور استانداردتر، قابل پیشبینیتر و عادلانهتر شود. مشتریانی که رفتار مالی منظمی دارند، فرصت بیشتری برای دریافت وام پیدا میکنند و کسانی که سابقه پرریسکی دارند، به سمت مسئولیتپذیری مالی هدایت میشوند. در نهایت، سمات یک زیرساخت نظارتی نیست؛ ابزاری برای سلامت مالی نظام بانکی است.