مرابحه یکی از رایجترین ابزارهای تأمین مالی در بانکداری اسلامی است؛ ابزاری که ظاهری شبیه وام دارد اما از نظر ماهیت، ساختار، منبع سود و نوع رابطه بین بانک و مشتری با وامهای معمولی کاملاً متفاوت است. بسیاری از مردم تصور میکنند مرابحه همان وام عادی با نامی مذهبی است؛ اما در واقع این دو، دو «فلسفه مالی» متفاوتاند.
در ادامه، تفاوتها را بهصورت تحلیلی و قابلفهم بررسی میکنیم.
ماهیت قرارداد: «معامله خرید و فروش» در برابر «قرض با بهره»
تسهیلات مرابحه اساساً قرض نیست؛ نوعی بیع نسیه است.
در مرابحه:
بانک کالا، خدمت یا دارایی مشخصی را میخرد
سپس آن را با سود مشخص و شفاف به مشتری میفروشد
مشتری قیمت تمامشده + سود را بهصورت اقساط پرداخت میکند
در واقع رابطه بین بانک و مشتری، «رابطه خریدار و فروشنده» است.
اما در وامهای معمولی:
بانک مبلغی پول را قرض میدهد
مشتری اصل پول + بهره را بازپرداخت میکند
رابطه، «قرضدهنده و قرضگیرنده» است
پس ماهیت حقوقی دو نوع تسهیلات کاملاً متفاوت است.
نحوه تعیین سود: «سود معامله» در برابر «بهره پول»
در مرابحه، سود از فروش کالا بهدست میآید، نه از «زمان». یعنی بانک میگوید:
«کالایی را ۲۰ میلیون خریدم و با ۵ میلیون سود به تو میفروشم. مجموع ۲۵ میلیون را در اقساط پرداخت کن».
این سود در همان ابتدای قرارداد ثابت و شفاف است و بهصورت قانونی «بهره» محسوب نمیشود.
اما در وام معمولی، سود بر اساس بهره پول و با فرمولهای مالی محاسبه میشود.
در بسیاری از کشورها نرخ بهره ممکن است متغیر باشد و با شرایط بازار بالا یا پایین برود.
بنابراین:
سود مرابحه = سود فروش
سود وام = بهره
موضوع قرارداد: «کالا یا خدمت» در برابر «پول»
در مرابحه، پول موضوع معامله نیست؛ وسیله خرید کالا است.
بانک موظف است کالا را بخرد (یا دستکم مالکیت آن را احراز کند) و سپس به مشتری بفروشد.
نمونههای معمول مرابحه:
خرید لوازم خانگی
خرید خودرو
تأمین مواد اولیه برای کسبوکار
پرداخت هزینه خدمات (مثلاً درمان یا آموزش)
تجهیزات و کالای مصرفی یا سرمایهای
اما در وام معمولی، پول موضوع اصلی قرارداد است و فرد آزاد است پول را برای هر منظوری خرج کند.
ریسک و مسئولیت بانک: در مرابحه بیشتر است
در مرابحه چون بانک ابتدا مالک کالا میشود، مسئولیت کوتاهمدت مالکیت با اوست.
اگر کالا ایراد داشته باشد یا در مرحله خرید مشکلی پیش بیاید، بانک درگیر موضوع میشود.
در وام معمولی بانک فقط «پول» میدهد و مسئولیتی درباره نحوه خرجکردن آن ندارد.
این یکی از دلایلی است که بانکهای اسلامی معمولاً سختگیری بیشتری در انتخاب نوع کالا دارند.
سازگاری شرعی: چرا مرابحه جایگزین بهره شده است؟
در نظام بانکی ایران و سایر کشورهای اسلامی، دریافت بهره پول (ربا) ممنوع است.
بنابراین ساختارهایی طراحی شدهاند که:
هم نیاز مالی مشتری برطرف شود
هم بانک سود قانونی داشته باشد
هم قرارداد با اصول فقهی سازگار باشد
مرابحه یکی از پرکاربردترین این ساختارهاست.
به همین دلیل برخی آن را «وام بدون بهره» مینامند اما این عنوان دقیق نیست. سود وجود دارد، اما از جنس معامله است نه قرض.
انعطافپذیری مالی: وام معمولی آزادتر است
مرابحه معمولاً برای خرید یا مصرف مشخص است و نمیتوان آن را برای هر هزینهای استفاده کرد
محاسبه اقساط: تقریباً مشابه، اما با منطق متفاوت
از نظر ظاهری، اقساط مرابحه و وام خیلی شبیه هماند؛
اما مبنای آنها فرق دارد:
در وام: فرمولهای بهره (مثلاً بهره ساده یا مرکب)
در مرابحه: قیمت ثابت فروش
به همین دلیل اقساط مرابحه معمولاً ثابت و قابل پیشبینی هستند و در طول دوره تغییر نمیکنند.
مرابحه یا وام معمولی؛ کدام بهتر است؟
اگر معیار انتخاب سازگاری شرعی، شفافیت سود و هدفمندی مصرف باشد، مرابحه گزینه مناسبتری است.