بانکداری همواره از مهمترین ارکان اقتصادی جوامع بوده است. مردم برای نگهداری امن داراییهای خود، انتقال پول و دریافت تسهیلات به بانکها تکیه میکنند. اما با ظهور فناوریهای نوین، شکل سنتی بانکداری با پرسشهای تازهای مواجه شده است. یکی از این فناوریها، بلاکچین است؛ همان بستری که رمزارزهایی مثل بیتکوین و اتریوم روی آن شکل گرفتهاند. شاید در نگاه اول بلاکچین و بانکداری دو دنیای جدا به نظر برسند، اما واقعیت این است که ارتباط تنگاتنگی میان آنها در حال شکلگیری است. در این گزارش تلاش میکنیم به زبان ساده توضیح دهیم بلاکچین چیست، بانکها چگونه میتوانند از آن استفاده کنند و چه تأثیری بر آینده خدمات مالی خواهد داشت.
بلاکچین چیست؟
بلاکچین را میتوان به یک دفتر کل عمومی و دیجیتال تشبیه کرد که همه چیز در آن ثبت و ذخیره میشود. تفاوت بزرگ آن با دفاتر سنتی این است که این دفتر نه در اختیار یک فرد یا سازمان، بلکه در اختیار هزاران کامپیوتر در سراسر جهان است. هر تراکنش یا اتفاقی که روی بلاکچین رخ دهد، در قالب یک «بلوک» ذخیره شده و به زنجیره بلوکهای قبلی متصل میشود. همین اتصال زنجیروار و رمزنگاریشده باعث میشود که تغییر یا جعل اطلاعات تقریباً غیرممکن باشد.
ویژگی دیگر بلاکچین شفافیت آن است. همه میتوانند تراکنشها را مشاهده کنند، اما هویت افراد پشت این تراکنشها محفوظ میماند. این ترکیب شفافیت و محرمانگی، بلاکچین را به ابزاری جذاب برای نظام مالی بدل کرده است.
چرا بانکها به بلاکچین علاقه نشان میدهند؟
بانکها به طور سنتی واسطه میان افراد و کسبوکارها بودهاند. وقتی شما پولی به فرد دیگری منتقل میکنید یا شرکتی برای اجرای پروژهای وام میگیرد، بانک نقشی اساسی در این میان دارد. اما این نقش واسطهگری همواره با هزینه و زمان همراه بوده است. تصور کنید انتقال یک مبلغ ارزی از کشوری به کشور دیگر ممکن است چند روز طول بکشد و کارمزد قابل توجهی داشته باشد. حالا اگر همان تراکنش روی بلاکچین انجام شود، در عرض چند دقیقه و با کارمزدی بسیار کمتر قابل انجام خواهد بود.
به همین دلیل بانکها به جای نادیده گرفتن بلاکچین، به دنبال آن هستند که از مزایای این فناوری برای بهبود خدمات خود بهره ببرند. برای آنها بلاکچین صرفاً یک تهدید نیست، بلکه میتواند ابزاری برای کاهش هزینهها، افزایش سرعت و جلب اعتماد مشتریان باشد.
کاربردهای بلاکچین در بانکداری
یکی از مهمترین کاربردهای بلاکچین در حوزه پرداختهای بینالمللی است. بانکها هر روز میلیونها دلار پول بین کشورها جابهجا میکنند. این انتقالها نیازمند هماهنگی با چندین بانک واسط است و همین مسئله زمان و هزینه را بالا میبرد. بلاکچین با فراهم کردن یک بستر شفاف و سریع، میتواند این فرآیند را متحول کند.
کاربرد دیگر در تسویه حسابهای بینبانکی است. تصور کنید دو بانک در یک کشور هر روز هزاران تراکنش میان مشتریان خود دارند. تسویه این تراکنشها ممکن است زمانبر و پرهزینه باشد. اما اگر همه چیز روی بلاکچین ثبت شود، تسویه به شکل خودکار و آنی انجام خواهد شد.
بانکها همچنین میتوانند از بلاکچین برای مدیریت هویت مشتریان استفاده کنند. امروز فرآیند احراز هویت (KYC) یکی از پرهزینهترین و وقتگیرترین مراحل خدمات بانکی است. بلاکچین این امکان را فراهم میکند که هویت دیجیتال مشتریان به صورت امن و غیرقابل تغییر ثبت شود و بانکها با دسترسی به این دادهها بتوانند سریعتر خدمات ارائه دهند.
یکی دیگر از حوزههای جذاب، قراردادهای هوشمند است. این قراردادها کدی دیجیتال هستند که روی بلاکچین ذخیره شده و به محض تحقق شرایط تعیینشده، به صورت خودکار اجرا میشوند. بانکها میتوانند قراردادهای وام، ضمانتنامهها یا حتی بیمهنامهها را به صورت هوشمند طراحی کنند تا فرآیندهای طولانی و کاغذبازیهای اضافی حذف شود.
چالشها و محدودیتها
البته استفاده از بلاکچین در بانکداری بدون چالش نیست. مهمترین مانع، نبود قوانین و مقررات روشن است. بسیاری از کشورها هنوز چارچوب مشخصی برای فعالیت بانکی روی بلاکچین تعریف نکردهاند و بانکها نگران پیامدهای حقوقی هستند.
چالش دیگر مقیاسپذیری است. برخی بلاکچینها توانایی پردازش تعداد زیادی تراکنش در یک ثانیه را ندارند و این مسئله برای بانکهایی با میلیونها مشتری میتواند مشکلساز باشد.
مصرف انرژی نیز موضوع مهمی است. بلاکچینهایی که بر اساس الگوریتم اثبات کار فعالیت میکنند، مانند بیتکوین، برق زیادی مصرف میکنند و این مسئله از نظر زیستمحیطی مورد انتقاد قرار گرفته است.
از سوی دیگر، بسیاری از مشتریان و حتی کارکنان بانکها هنوز با این فناوری آشنا نیستند. بنابراین آموزش و فرهنگسازی گستردهای لازم است تا بتوان از مزایای بلاکچین به درستی استفاده کرد.
آینده بانکداری و بلاکچین
پیشبینیها نشان میدهد که آینده بانکداری نه به حذف بانکها، بلکه به ادغام آنها با فناوریهای نوین گره خورده است. یکی از بارزترین نمونهها، ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی (CBDC) است. بسیاری از کشورها مانند چین و اتحادیه اروپا آزمایش این ارزهای دیجیتال را آغاز کردهاند. در این مدل، پول رسمی کشور روی بستر بلاکچین صادر میشود و در عین حال تحت کنترل بانک مرکزی باقی میماند.
این تحول میتواند مزایای بلاکچین مثل سرعت و شفافیت را با پشتوانه و ثبات پول ملی ترکیب کند. در نتیجه، مشتریان هم امنیت خدمات بانکی سنتی را خواهند داشت و هم از سرعت و کارایی بلاکچین بهرهمند میشوند.
به احتمال زیاد در آینده نزدیک، ترکیبی از بانکداری سنتی و بلاکچین شکل خواهد گرفت. بانکها همچنان نهادهای اصلی اعتماد در اقتصاد باقی میمانند، اما خدمات آنها دیجیتالیتر، سریعتر و شفافتر خواهد شد.
بانکداری در بستر بلاکچین یکی از موضوعات جذاب و پرچالش دنیای مالی امروز است. بلاکچین با ویژگیهایی مانند شفافیت، امنیت و سرعت میتواند بسیاری از مشکلات بانکداری سنتی را حل کند، اما در عین حال چالشهای قانونی، فنی و فرهنگی پیش روی آن قرار دارد. بانکهایی که زودتر خود را با این فناوری سازگار کنند، میتوانند در آینده اقتصاد دیجیتال جایگاه بهتری به دست آورند. برای مشتریان نیز آشنایی با این مفاهیم میتواند به تصمیمگیریهای آگاهانهتر و استفاده بهتر از خدمات مالی کمک کند.